Με αφορμή την άφιξη στις ελληνικές αίθουσες της πολυαναμενόμενης ταινίας “Harvest” της Αθηνάς-Ραχήλ Τσαγκάρη, είπαμε να πούμε δυο λόγια για αυτήν, ελπίζοντας να πάτε να την δείτε, καθώς τέτοιες ταινίες είναι δύσπεπτες, συγκλονιστικές και αξίζουν στην μεγάλη οθόνη. Πρόκειται για την κινηματογραφική μεταφορά του ομώνυμου μυθιστορήματος του Jim Crace, το οποίο εκδόθηκε το 2013 και απέσπασε σημαντικές διακρίσεις. Η πλοκή του βιβλίου διαδραματίζεται σε ένα δυστοπικό -ίσως όχι και τόσο- αγροτικό οικισμό παρουσιάζοντας την καθημερινότητα της κοινότητας σε αυτόν. Ο κεντρικός θεματικός άξονας του έργου είναι η μετατροπή της γης σε ιδιωτική περιουσία. Στην ουσία το βιβλίο μιλάει περισσότερο για τις μεταρρυθμίσεις των enclosures στην Αγγλία οι οποίες έλαβαν χώρα σταδιακά (16ος-19ος αιώνας), δηλαδή την διαδικασία περίφραξης και ιδιωτικοποίησης των κοινόχρηστων γαιών που ανήκαν στους αγρότες και ύστερα με βία και ξεριζωμό αγοράστηκαν από αστούς ιδιώτες οι οποίοι επέβαλαν μια νέα τάξη πραγμάτων για την οικονομία και τη διαδικασία παραγωγής. Και όσο δύσκολο κι αν ακούγεται το να αποτυπώσει κανείς σε ταινία το ζήτημα της πρωταρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου, η Αθηνά-Ραχήλ Τσαγκάρη το κατάφερε περίφημα.
Με τον καθηλωτικό Caleb Landry Jones στον πρωταγωνιστικό ρόλο, τον Sean Price Williams στη διεύθυνση φωτογραφίας και φυσικά το τοπίο των Western Highlands, όπου πραγματοποιήθηκαν τα γυρίσματα της ταινίας, η κα Τσαγκάρη και η ομάδα της ζωντάνεψαν μπροστά στα μάτια μας την οπτική τους γωνία για τον τρόπο με τον οποίο ξεκίνησε το σύστημα στο οποίο καλούμαστε να επιβιώσουμε σήμερα. Χωρίς υπερβολές και κινήσεις εντυπωσιασμού, αλλά με απλότητα και αμεσότητα παρακολουθούμε ένα folk κοινωνικοπολιτικό δράμα για μια κοινότητα που ζούσε με συλλογικότητα και αλληλεγγύη, έχοντας πλήρη αλλά και κοινόχρηστα δικαιώματα χρήσης και εκμετάλλευσης στα μέσα παραγωγής που διαχειρίζεται, μέχρι που ξένοι παράγοντες, εύποροι από την πόλη, αποφασίζουν να «επενδύσουν» στην περιοχή. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η αίσθηση ανισότητας είναι σχεδόν ανύπαρκτη, όλοι χρησιμοποιούν τους ίδιους πόρους και ζουν από όσα προσφέρει η γη και η φύση χωρίς παράγοντες διαμεσολάβησης. Όλα αλλάζουν όταν κάποιος από το «κέντρο» της πόλης, εκτός κοινότητας, διορίζεται να χαρτογραφήσει την περιοχή, προετοιμάζοντας το έδαφος για τη μεγάλη αλλαγή, το μοίρασμα της γης σε ιδιώτες, την μετατροπή της σε κεφάλαιο.
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο της ταινίας είναι ο τρόπος με τον οποίο δείχνει αυτή τη μετατροπή, την στιγμή που όλα αλλάζουν, γιατί αλλάζει το σύστημα. Οι χωρικοί δεν είναι πλέον αυτάρκεις αλλά αναγκάζονται να γίνουν μισθωτοί, ανήμποροι να προβάλλουν αντίρρηση όταν συνειδητοποιούν ότι οποιαδήποτε στάση αντίδρασης θα τους στερήσει αυτόματα την επιβίωσή τους. Δεν θα εργάζονται πλέον για τις ανάγκες των ίδιων αλλά για τις ανάγκες των ιδιωτών και η γη από την οποία ζούσαν καλλιεργώντας την είναι πλέον ιδιωτική περιουσία και δεν έχουν κανένα δικαίωμα σε αυτήν. Ο τρόπος που η σκηνοθέτης αποτυπώνει τη μεταφορά της εργασίας από συλλογική παραγωγή σε εμπόρευμα είναι ιδιαίτερα καινοτόμος και τολμηρός, όπως και η ανάδειξη της εμπορευματοποίησης της ίδιας της γης, του γυναικείου σώματος, ακόμα και της παιδικής αθωότητας. Ό,τι μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επίδειξη και επιβολή εξουσίας είναι πλέον χρήσιμο, καθώς το νέο σύστημα δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτό, η επιβολή εξουσίας του «ισχυρού» προς τον «ανίσχυρο» είναι αναπόσπαστο κομμάτι του. Οι ξένοι χωρικοί που ενδεχομένως αναζητούν μια καλύτερη τύχη αντιμετωπίζονται ως αποδιοπομπαίοι τράγοι, ως εισβολείς και υπεύθυνοι για τα προβλήματα της κοινότητας, ενώ οι πραγματικοί ιθύνοντες δεν είναι οι ξένοι αλλά οι πρώιμοι καπιταλιστές, οι επενδυτές και όσοι τους ακολουθούν, εκείνοι που στην ουσία μοίρασαν τη γη σε ατομικές ιδιοκτησίες. Εντυπωσιακό είναι επίσης το γεγονός ότι μετά την αγορά της έως τότε κοινόχρηστης γης, ο εγωισμός και ο ατομικισμός γίνονται «αυτομάτως» το κυρίαρχο δόγμα, στόχος πλέον δεν είναι το πως θα προαχθεί και θα εξελιχθεί το σύνολο της κοινότητας, αλλά το πώς τα άτομα ξεχωριστά θα εργαστούν για να επιβιώσουν και να ανελιχθούν ατομικά στη νέα τάξη πραγμάτων. Η ομαδικότητα αντικαθίσταται με καχυποψία και τάση προς τη μοναχικότητα. Τέλος, ένας έξυπνος παραλληλισμός με τη σύγχρονη εποχή είναι το γεγονός ότι όσα παρουσιάστηκαν στους χωρικούς ως «εξέλιξη», «πρόοδος» και «ανάπτυξη» είναι εν τέλει αυτά που τους ανάγκασαν σε εκτοπισμό, αυτά που έκαναν τις συνθήκες στον τόπο τους μη βιώσιμες και τους ανάγκασαν σε φυγή.
Μια ταινία για τις επιβεβλημένες συνθήκες του καπιταλιστικού συστήματος, για μια ιστορική εποχή που σπάνια βλέπουμε αποτυπωμένη στη μεγάλη οθόνη και βεβαίως είναι πάρα πολύ σημαντικό να βλέπουμε δουλειές γυναικών σκηνοθετριών να αναδεικνύονται ισάξια και να λαμβάνουν την αναγνώριση που τους αρμόζει. Η ταινία βρίθει ποιητικών στοιχείων και ταξιδεύει τον θεατή σε μια σουρεαλιστική ατμόσφαιρα, σε ένα λογοτεχνικό σύμπαν που όμως είναι μια προσομοίωση των όσων ζει σήμερα … ευφυέστατο!
