Η ταινία “Citizen Kane” (1941), με τον χαρισματικό Orson Welles σε σκηνοθεσία και πρωταγωνιστικό ρόλο, έχει πολλές φορές χαρακτηριστεί από τη διεθνή κινηματογραφική κοινότητα η καλύτερη ταινία όλων των εποχών, συνήθως μαζί με τις ταινίες “Godfather (1972)”, “2001: a Space Odyssey (1968)”, “Vertigo (1958)” και “In the mood for love (2000)”. Πώς όμως μια ταινία που πραγματοποιήθηκε με τα μέσα του 1941 στην προπολεμική Αμερική και με τον σκηνοθέτη να αναλαμβάνει τόσους σημαντικούς ρόλους – όπως συνηθιζόταν άλλωστε από τους περισσότερους μεγάλους σκηνοθέτες του προηγούμενου αιώνα – κατάφερε να αποτελεί ακόμα και σήμερα σταθμό και δείγμα πρωτοπορίας για τον παγκόσμιο κινηματογράφο ; Οι λόγοι είναι αφηγηματικοί και τεχνικοί.
Η καινοτομία ξεκινά στην αφήγηση η οποία μπορεί να φαίνεται ευθύγραμμη, καθώς είναι σαφής η εκκίνηση και το τέλος της ταινίας, αλλά παρουσιάζει πολλές διαφοροποιήσεις ως προς αυτό και εν τέλει καταλήγει να μην είναι γραμμική σε καμία περίπτωση. Υπάρχει η εξέλιξη μιας κεντρικής ιδέας που είναι η διαλεύκανση του τι σημαίνει η τελευταία λέξη που ξεστόμισε ο κεντρικός ήρωας πριν τον θάνατό του. Όμως, μέχρι να ολοκληρωθεί η αφήγηση και να φτάσουμε στο τέλος αναδεικνύονται πολλές μορφές κινηματογραφικού χρόνου. Από τον θάνατο του Kane μέχρι την τελική αποκάλυψη εκτυλίσσεται μια μεγάλη αναδρομή στο παρελθόν (flashback) στην προσπάθεια να εξηγηθεί η ζωή του μυστηριώδους ήρωα, οι διάφορες σχέσεις της ζωής του και η ασύλληπτη επαγγελματική και κοινωνική του επιτυχία. Ο θεατής λειτουργεί σαν εξωτερικός παρατηρητής στο γραφείο του, τον επαγγελματικό του χώρο, την παιδική του ηλικία, με το απίστευτα καινοτόμο μέσο της deep focus φωτογραφίας. Δίνεται επίσης μεγάλη έμφαση στη σχέση και τον γάμο του με την δεύτερη σύζυγό του, στην προσπάθεια να τονιστεί η αδυναμία του να δεσμευτεί και να δοθεί ουσιαστικά ακόμα και αν η επικείμενη σχέση τον ενδιαφέρει. Μια σημαντική αναφορά σε σχέση με την αντίληψη του χρόνου από τον θεατή είναι η παρουσία του αφηγητή, η παρουσία του δημοσιογράφου που ερευνά το προφίλ του Kane και βοηθάει αρκετά τον κινηματογραφικό χρόνο, καθώς είναι το μόνο στοιχείο που δίνει στον θεατή την αίσθηση της χρονικής εξέλιξης της ιστορίας, διότι τον κατευθύνει. Άξιο αναφοράς, αν και δεν σχετίζεται με τον κινηματογραφικό χρόνο αλλά τον χώρο, είναι η εξαιρετικά σύγχρονη για την εποχή χρήση του ευρυγώνιου φακού. Εν ολίγοις, ο δημιουργός καταφέρνει να εισάγει απίστευτα πρωτοποριακά μέσα στο έργο του, στηρίζοντας ολόκληρη σχεδόν την πλοκή στην τεχνική του flashback, απόπειρα τρομερά σπάνια για την εποχή παραγωγής, χρησιμοποιώντας ευρυγώνιους φακούς με σκοπό να τονίσει την ανισορροπία ηρώων και καταστάσεων και με ευρηματικότατες μεθόδους μοντάζ και φωτογραφίας.
Αφηγηματικά, ο Orson Welles καταφέρνει να λυγίσει το «μεγαλείο» του αμερικάνικου καπιταλισμού καταδεικνύοντας την ευαισθησία και τρωτότητα ενός γοητευτικού μεγιστάνα με ατελείωτη περιουσία, ιδιοκτησία, όμορφες συντρόφους, κοινωνικό και οικονομικό κύρος, επαγγελματική επιτυχία, το απόλυτο πρότυπο του πρώιμου American dream, που όμως στην πραγματικότητα είναι ένας μόνος και βαθιά τραυματισμένος άνθρωπος , δυσκολευόμενος να βρει την ουσία στην ύπαρξη του και τις σχέσεις που συνάπτει. Τέλος, το ευφυέστερο και σπουδαιότερο ίσως στοιχείο και από τα κύρια που την εδραίωσαν στη θέση που κατέχει είναι η εισαγωγή ψυχαναλυτικών στοιχείων στην αφήγηση. Οι έννοιες του τραύματος και του ασυνειδήτου είναι τα κεντρικότερα στοιχεία της ταινίας εμπεδώνοντας στον θεατή ότι η ψυχή, η παιδικότητα, η ανάγκη για αγάπη που δεν ικανοποιήθηκε ποτέ μπορούν να επηρεάσουν και να καθηλώσουν ακόμα και τον πιο φαινομενικά άτρωτο άνθρωπο, όσο κι αν αποφεύγει να τις επεξεργαστεί, ή αν δεν του δόθηκε ποτέ η ευκαιρία.
Ο Orson Welles με εμπειρία στο θέατρο, το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο και εξέχουσα συμβολή σε ταινίες όπως «Ο Τρίτος Άνθρωπος (1949)», «Η κυρία από τη Σανγκάη (1947)» και πολλές άλλες κατάφερνε πάντα να μαγνητίζει τα βλέμματα με το ταλέντο του, σκηνοθετικό ή υποκριτικό, και δικαίως η δουλειά του μελετάται ακόμη και σήμερα από επαγγελματίες και σπουδαστές στον χώρο του κινηματογράφου.
